submenu

Valentijn Dhaenens brengt Het gezin Van Paemel solo - 30/08/2021

‘De kloof tussen arm en rijk neemt weer toe’ De toneelklassieker ‘Het gezin Van Paemel’ van Cyriel Buysse is een goede kandidaat voor de Vlaamse canon. Theatergezelschap SKaGeN wilde het stuk spelen met een groot acteursensemble.

Maar door corona werd het een solo waarin Valentijn Dhaenens de dertien rollen allemaal zelf vertolkt.

‘Akkerdjie, akkerdjie …’, het zijn gevleugelde vloeken die voor altijd verbonden zijn met het veelvuldig opgevoerde en verfilmde toneelstuk Het gezin Van Paemel. Akkerdjie, akkerdjie … klonk het dus ook toen corona het plan van theatergezelschap SKaGeN doorkruiste om de Vlaamse oerklassieker van Cyriel Buysse op te voeren met dertien acteurs. Gelukkig is er de Vlaamse meester van de monoloog Valentijn Dhaenens. Hij neemt nu alle rollen op zich. In elk van de vier bedrijven speelt hij één personage live, waarbij hij in dialoog gaat met projecties van zichzelf in de andere rollen.

Krachttoer

Da’s veel moeite voor een toneelstuk uit 1903, maar volgens Valentijn Dhaenens is het die moeite waard. ‘Door de politieke vraag naar een Vlaamse canon zijn we een aantal boerenstukken beginnen te lezen. Daarbij werd onze voorliefde voor Het gezin Van Paemel steeds groter, omdat er best veel thema’s inzitten die vandaag nog relevant zijn. Door het oude Oost-Vlaamse dialect of het belang dat meneer pastoor speelt, heeft het stuk iets ouderwets, maar tegelijk voel je ook dat het geen Engels of Frans stuk is, maar echt iets van bij ons. We wilden het met dertien acteurs spelen, in de naturalistische geest waarin het geschreven is. Er zouden ook acteurs met een migratieachtergrond bij zijn die Vlaamse boeren vertolken. We waren superenthousiast, de voorverkoop van het stuk liep heel goed, maar toen kwam corona.’ Zeker in het begin van de coronacrisis leek een stuk met één acteur in plaats van dertien sneller in aanmerking te komen om te mogen worden opgevoerd. Dus ging stichtend lid Valentijn Dhaenens van SKaGeN, die eerder uitblonk in monologen als DegrotemonD, DeKleineOorloG of Onbezongen, de uitdaging aan om alle rollen zelf te spelen.

‘Technisch gezien was dat een enorme tour de force. Ik heb weken aan een stuk telkens een andere tekst moeten instuderen en spelen, meestal voor een green key, omdat ik alle andere personages nog moest opnemen. Dat was leuk, maar ook heel vermoeiend. Ik was kapot na die periode, vooral omdat er uiteindelijk geen première kwam na al die nachtjes doordoen. Maar ik voel wel dat de voorstelling goed gelukt is, en dat gevoel heb ik niet snel. En ook bij medewerkers zag ik dat enthousiasme. Het blijft dan ook een heel dramatisch, tragisch en goed verteld verhaal.’

Armoe troef

Het gezin Van Paemel gaat over een arm boerengezin met zes kinderen. Hun pachtvergoeding aan de familie van de baron gaat omhoog. In het eerste bedrijf vertolkt Dhaenens live de oudste zoon met socialistische sympathieën die in de gevangenis belandt. In het tweede de barones die de rijken vertegenwoordigt, en in het derde de pastoor die het volk mee onder de knoet hielp houden.

Na honderd jaar zijn thema’s als armoede en migratie nog altijd actueel. Dhaenens: ‘Als ik vandaag bijvoorbeeld de fietskoeriers zie, die vaak geen studenten zijn maar zelfs mensen ouder dan ik, vaak met een migratieachtergrond, en die niets voor hun pensioen kunnen opbouwen, vrees ik dat de kloof tussen arm en rijk aan het toenemen is. In het stuk zegt vader Van Paemel dat hij de eerste van de stamboom is die aan zijn kinderen minder zal kunnen doorgeven dan hij zelf van zijn ouders kreeg, omdat hij uitgemolken wordt. Daarom wil de jongere generatie naar Amerika. In het begin van de 20e eeuw waren er immers grote Vlaamse migratiegolven naar Amerika, of seizoensarbeid in Wallonië of Noord-Frankrijk.’

Generatieconflict

Dat Dhaenens alle rollen zelf speelt, is niet zomaar een stunt of een noodoplossing. Deze vorm heeft ook een weerslag op de inhoud. ‘Ik schmink en kleed me voor elk personage anders, maar af en toe word je je er natuurlijk weer van bewust dat dezelfde acteur alle rollen speelt. Tegelijk krijg je ook het idee dat zo’n hele familie en dorp samengesteld is uit allemaal variaties van dezelfde persoon. Dat geeft goed vorm aan de thema’s die we willen bespreken. De nadruk ligt op het feit dat we allemaal mensen zijn, maar dat je geluk moet hebben waar je geboren wordt, en dat weinig mensen erin slagen om dan nog veel verandering in hun leven te brengen. In het stuk zit ook een groot generatieconflict. En wat ik altijd grappig vind aan een generatieconflict, is dat kinderen en hun ouders eigenlijk nogal op elkaar lijken. Als dezelfde acteur vader en zoon speelt, wordt hun conflict ook een conflict dat ze hebben met zichzelf.’ Ten slotte is de monoloog ook geschikt om de eenzaamheid van de vader te tonen. ‘Hij is het personage dat ik als laatste live speel. Een tragische figuur die vastzit aan zijn grond en het maar net over zijn hart krijgt om zijn vertrekkende zoon vergiffenis te schenken.’

Dialect

Dhaenens speelt het hele stuk trouwens in het oorspronkelijke dialect. ‘Ook dat heeft moeite gekost. Ik ben van Gent, maar ik heb familie in Deinze, en ik heb zelf in Ertvelde, Zelzate, Sint-Denijs en Eeklo gewoond. Daardoor ken ik de verschillen tussen de Oost-Vlaamse dialecten.

 

Tekst: Michaël Bellon
Foto: © Tine De Wilde
Uit: zandloper september 2021

Bekijk ook

SKaGeN - Het gezin van Paemel

SKaGeN vertaalt deze parel uit de Vlaamse theaterliteratuur naar het Vlaanderen van vandaag. ‘Het gezin van Paemel’ in een wereld in verandering. Acteur en theatermaker Valentijn Dhaenens speelt alle 13 personages, tegelijk live en digitaal. Een niet te missen spektakel!
Je begrijpt veel Nederlands en spreekt het goed.
23 sep
20.00 uur